Renoviranje teatra – “Kreketanje”

“Problem je što niko ne želi biti teatar” – Lik PISAC, drama “Kreketanje”

Autorica: Šejla Džindo

 

Komad “Kreketanje” tekstualno odbacuje i negira komercijalne i tezgaške poroke u pozorištima koji glumačke izvedbe pretvaraju u figurativno kreketanje: blebetanje teksta bez svrhe i neartikulisano izlaganje emocija. Autor komada, Almir Bašović se poslužio Aristofanovim “Žabama” kao historijski važnim djelom o književnoj estetici, uzimajući za osnov istu radnju: putovanje u Had u potrazi za spasom, u Aristofanovom slučaju slave Atine kojoj je potreban kvalitetan poeta kakvog nema među živima, a u Bašovićevom pozorišta koje je toliko duboko u “dugovima” da ga samo božanska sila može spasiti. Dioniz, bog plodnosti, veselja i vina je postavljen na važnu funkciju u obje drame, u “Žabama” je protagonist koji želi zaustaviti kvalitativnu dekadenciju Atine, a u “Kreketanju” postaje cilj potrage. Opsesija Dionizom kao jedinim izlazom je svojevrsna kritika današnjem teatru.

A najoštrije kritike se nalaze u replikama koje s namjerom zvuče konverzacijski, neobavezno, te nerijetko i komično što je obilježje i samog Aristofana; a ne naredbodavno i naglašeno. Dramaturg Kemal Bašić je stilski odmjereno oblikovao ključne ideje važne publici, a reditelj Aleš Kurt se za emotivni naboj manje koristio samim tekstom, već je ustupio prostor drugim jezicima teatra.

Kurt je temama svojih predstava nesebično davao teatru moć da uputi razmišljanje i djelovanje publike na stvari koje su trenutno prioritetne. Nedavni primjer su dvije posljednje predstave: “Bullying connection”, koja želi olakšati proces govora o iskustvu žrtava nasilja; te “Ništa nas ne smije iznenaditi” uz slogan da “pozorište mora spremiti narod” na sve promjene, aktuelno aludirajući na neiscrpan cvat pandemije. Stoga, ništa drugačije nismo mogli očekivati ni Kurtovim izborom “Kreketanja” čiju suštinu marketinški odlično prezentuje sam plakat s fotografijom renoviranja Narodnog pozorišta u Tuzli iz pedesetih godina prošlog stoljeća. Nije slučajno da se predstava izvodi u Tuzli, na mjestu prvog bosanskohercegovačkog pozorišta, kao ni informacija da će prvo reprizno izvođenje predstave biti na Svjetski dan teatra, 27. marta.

Odmah nakon koreografskog otvaranja scene, Siniša Udovičić istupa u proscenij i najavljuje komediju o pozorištu, imenujući sebe kao Talija, zaštitnika pozorišne umjetnosti, čime publici odmah stvara podsvjesnu privilegiju da ono što se dešava sada i tu na sceni je unikatni performans za njih i specifična ideja “predstave o predstavi”. Jasmina Dedić, glumica sa izvandrednom energičnom postojanošću na sceni, je imenovana suflerkom Izzy. Karakter lika Izzy, kao i njeno ime, su simpatična posveta stvarnoj suflerki Narodnog pozorišta Tuzla, Izeti Devedžić koja je 40 godina nosila titulu najpoznatije, najangažovanije i strasveno predane poslu. Izeta je kao počasni gost ponosno ispratila svako premijerno igranje.

Za razumijevanje važnosti i hitnosti putovanja na onaj/drugi svijet glumački ansambl mora maksimalno čulno angažovati publiku da se skoncentriše na dinamični, haotični i skoro psihodelični koncept “Kreketanja”. Istrajnost Talija i Izzy u potrazi za Dionizom, kojeg oni nazivaju bogom pozorišta, ima ili prizvuk posljednje opcije spasenja pozorišne umjetnosti iz “govana/dugova” ili, kao što Talije više puta ponovi, prizvuk “marketinškog trika” za kupovinu interesa društva. Jasmina Dedić – Ibrić i Siniša Udovičić svojom simpatičnom, mjestimice namjerno smotanom i emotivno šarenom izvedbom osvajaju podršku publike u svojoj namjeri, kao što to uvijek uspješnom i prepoznatljivom prezentacijom humora čini lik Samoubice, kojeg tumači izvanredni Nedim Malkočević.

Autorske kompozicije Zlatana Božute, koji sada već tradicionalno sarađuje s Kurtom, nude atraktivan i psihodelični aspekt nužan za uvjeravanje gledališta da mjesto radnje postaje drugi svijet, ostavljajući eho na emocije koje glumci iznesu na sceni. Kao potvrda muzici i emociji, koreografski zadatak je obiman i spojnica dijaloških scena, kao takav zahtjevno oslonjen na umijeće individualnog i kolektivnog scenskog pokreta. Ideju Amile Terzimehić, koreografkinje i kreatora grupnih scena od kojih svaka izgleda uravnoteženo i estetično kao filmski frame, možda treba klasificirati kao hrabrost povjeravanja zadatka relativno mladom glumačkom ansamblu, u kojem su dvije glumice zapravo još uvijek studentice. Potpuni efekat pokreta se dešava isključivo kada glumci ‘uhvate’ zajednički ritam, jer svaki zakašnjeli pokret briše smisao i težinu zadovoljstva posmatranja grupne scene. Jedno povlači drugo, tako i koreografija i scenografiju Sabine Trnke gdje je svaki drugi dio namještaja zapravo rekvizita. Zahvalnost dubine scene Narodnog pozorišta za brojnost namještaja naslaganog u trećem planu umanjuje mogućnost preslikavanja identičnog scenskog dizajna na svim potencijalnim gostujućim igranjima. Unikatnost izvođenja možda zvuči ograničavajuće, ali zbog toga zvuči i privlačno, što se idealno veže uz repilku monologa Izzy na samom kraju predstave: “u pozorištu se sve događa prvi put”. Ono što povremeno odvlači pažnju sa radnje na sceni jesu LED svjetla i trake, koje bez adekvatnog difuzera predstavljaju distrakciju ne samo za fotosenzibilne, već i obične ljude.

Komični i izrazito simpatični elementi koji izazivaju topli poluosmijeh su zaštitni znak Kurtovog djelovanja, a po tekstu i Bašovićevog pisanja, i doimaju se poprilično kontekstualnima, odmjerenima i originalnima – poput Harona (prevoznik umrlih na drugom svijetu u grčkoj mitologiji), kojeg igra Elmir Krivalić, s dalmatinskim akcentom i košuljom na pruge koji citira pokojnog Tomu Bebića i njegovog leuta.  Tužne emocije su prožete i kroz komične trenutke, one su sveprisutne i kad liče na ironiju ili parodiju, jer ni u tekstu, ni u predstavi, se ne priča scenski direktno o propadanju, tragediji i gubitku smisla, već se subliminalno vaja slika beznadežnosti teatra. Težina djela plovi nečujno, do momenta kulminacije, kada Izzy koketira s pažnjom četvrtog zida i čini priču intimnom, dok kroz plač svjedoči da “ovdje ima više blata nego dole”, posljedično pozivajući publiku da im se pridruže na onom svijetu.

Da li ćete pristati na sirovu pozorišnu umjetnost koja je nesumnjivo osvježenje redovnom repertoaru tuzlanskog pozorišta ovisi o spremnosti da se konzumira ista. Bogata je scenskom igrom s tjelesnim sposobnostima glumaca; s razbacanim stvarima po sceni što slave haos, a koje se skoro neprimjetno slože u savršeno jedinstvo kada je red potreban; te s Bašovićevim riječima koje zvuče istrgnute iz konteksta, ali zapravo tek u takvoj postavci dobijaju smisao.

U globalnoj pandemiji kada su fizički kontakti ograničeni, “Kreketanje” ima svrhu podsjetnika da je neposredno iskustvo teatra neprevodivo na web platforme i neprilagođeno drugim medijima. Almir Bašović tesktom i idejom, a Aleš Kurt poetikom i estetikom su ponovo izgradili ili renovirali teatar, naglašavajući njegove temeljne osobine počevši s angažiranim kontaktom glumaca i publike kao osnovnim uslovom da se dogodi svetost te umjetnosti.

Predstava “Kreketanje” se nalazi na tankoj žici, uvijek u opasnosti da bude neshvaćeno ili postane objekat površnog uživanja isključivo u muzičkom, plesnom i scenskom spektaklu; ali samo ukoliko publika ne pristane na kognitivnu opterećenost i na nužno promišljanje o svetosti teatra, kojeg smo, usmjereni na druge sfere, postepeno zaboravili.

 

Fotografije: Narodno Pozorište Tuzla (fotograf Dario Matić)