Krv, čađ i stid – Car Edip

Autorica: Lamija Milišić

U doba kada počinjemo mjeriti trajanje pandemije COVID-19 u godinama, svjedočimo okupljanju različitih žanrova umjetnosti oko prikladnih tema globalnih zaraznih bolesti, kužnog tijela (a zašto ne i uma), obijesti uzrokovane izolacijom, iznuđene utopije/distopije, zatvorenosti (u orahovu ljusku), nove normalnosti i tako dalje. Gotovo bismo si mogli predočiti diljem svijeta razuđenu scenu umjetničkih artikulacija nesretne sadašnjice, a jednoj od njih prisustvovala je publika nove predstave režisera Diega de Bree – Car Edip.

U koprodukciji Narodnog pozorišta Sarajevo i Scene MESS, adaptacija Sofoklovog Cara Edipa najavljena je, između ostalog, riječima dramaturginje Džejne Hodžić: “Sada svijetom hara korona virus – a mi smo edipi koji pokušavaju shvatiti kako i odakle je došlo ovo zlo.” Dakle, od predstave bismo mogli očekivati nekoliko stvari. Prvo, da pravi poveznicu između korona virusa i kuge u Tebi, te skreće pažnju na pitanje krivice, odnosno uzroka pandemije (nadajmo se i figurativno shvaćene bolesti društva). Drugo, da se vraća logici antičkog teatra i mita kom publika zna razrješenje/kraj unaprijed, ali dejstvom teatarske igre nanovo proživljava kao kolektivnu pouku. Treće, da prepoznaje i poziva na kolektivni identitet edipi.

Nasilnost zaraze

Ljudi su edipi –  tvrdnja koja se najčešće povezuje sa Edipovim rješavanjem Sfingine zagonetke, dakle, simbolom čovjeka kao onog koji uspješno rješava tajne svijeta (Max Weberovo raščaravanje svijeta) i ima nepobitan poriv za istinom. Međutim, slika čovjeka kojoj je publika svjedočila na premijeri de Breinog Cara Edipa (inače s vanrednom dozom avangardnog za ambijent Narodnog pozorišta Sarajevo) put do istine ogoljuje prvotno kroz bjesomučan otpor istini i konačnu poraznu predaju pred usudom.

Scenografija (Diego de Brea) i kostimografija (Blagoj Micevski) u saglasnom su (i na koncu vrlo uspješnom) naumu da kostime i prostor kao živo tkivo između likova učine nasilnim. Kroz čitavu predstavu zajedničkim snagama održavaju motiv prolijevanja (ili pak puštanja) krvi. Primjera radi, ukoliko su lica na zidu na početku predstave prekrečena, preko te dezinficirane površine će ubrzo štrcati krv. Ukoliko je postavljena bijela plahta preko stola, preko nje će se ubrzo proliti crno vino. Lice gotovo svakog lika u jednom trenutku bit će umazano krvlju ili ugljenom. Mrtva tijela jednolične su crne vreće što se raznose po pozornici, koju često ispunjavaju i silovite ljudske prilike u bijelim, vrećastim odorama bez lica. Zahvaljujući upečatljivim početnim scenama predstave, jednolična sudbina oboljelih od kuge i začarani krug beznadežnosti tako se sučeljavaju u snažnom utisku uroka koji hara gradom. Vihorom smrti predstava šutke mami pitanje o krivcu. Ovaj utisak je snažan u mjeri u kojoj jedna od prvih replika u predstavi, Jokastina molba Edipu da ne vjeruje u proročanstvo, djeluje kao suviše direktna i objašnjavajuća.

Cinizam hora

Dino Bajrović utjelovljuje cara Edipa u rastrešenoj, ali od silnog bijesa uslijed beznadežnosti, stamenoj pojavi, punoj prkosa. Prelaz sa edipovske znatiželje na prkošenje sudbi, ne bi li se obznanilo njeno pravo lice, blistavo je predočeno u sceni sa Tiresijom (Izudin Bajrović). Ipak, izvedbu cara Edipa povremeno narušavaju prebrzo izrečene replike Dine Bajrovića. Nerazgovijetnost govornih radnji prisutna je kroz čitavu predstavu i od strane nekolicine drugih likova.

U upečatljivoj interpretaciji Medihe Musliović, pune ponosite boli i strašne slutnje, Jokasta samoj sebi dobro poznato osjećanje stida suprotstavlja u sceni u kojoj Edipa, zaokupljenog bijesnim beznađem i hirom da nađe uzročnika kuge, vraća na put potrage za istinom upitavši njega i Kreonta da li ih je stid za svađe koje vode dok ljudi po Tebi umiru. Jokasta poziva na odgovornost za ljude, za zajednicu čovjeka, no lik se u de Breinoj verziji Cara Edipa ne produbljuje u smjeru prikaza iskustva Edipove majke/žene koja se odrekla djeteta, koja je odgovorna za njegovu sudbu, već predstava ostaje vjerna Sofoklovoj posvećenosti Edipovoj sudbini. Jokasta se ipak, uslovno rečeno, osavremenjuje u sceni u kojoj Edip konačno potvrđuje da mu je ona majka – sceni popraćenoj stihovima Zvonka Bogdana (“Moja mala nema mane”). “Nema ona nikoga, ona voli samo mene jednoga” zvuči kao izopačena verzija antičkog hora. Oštar cinizam nekim gledaocima može izazvati napad smijeha, a nekima pak šok i nevjericu.

Ovim naglim rezom publika biva iščašenom iz konteksta saživljavanja sa likovima dotad izgrađenim u tragičkom modusu.

Eruption za kraj

Na početku predstave, jedna od pomenutih prilika u bijeloj odori sa janjetom i mikrofonom u ruci, pjeva poznate stihove: “… Ja povedoh bijelo janje, bijelo janje sa sobom.” Do tog trenutka je publika pred sobom vidjela zaoštrenu, nasilnu, apstrahiranu, gotovo bezvremenu sliku čovjeka. “Bembašom” biva naglo uvučena u određeni kontekst, iako scena zaista zadržava breme upečatljive jeze s početka predstave.

Muzika u predstavi kreće se od početnih industrial numera, preko “Bembaše”, a plejlista skončava Zvonkom Bogdanom i grupom Eruption (“One Way Ticket”). Čini se da stihovi “One way ticket to the blues” žele postići sličan efekat kao i “Ona voli samo mene jednoga”, budući da ih publika čuje u posljednjoj sceni Edipovog samoprogona iz Tebe. Tada se na pozornicu ponovno unosi bijelo janje, aluzija na Edipa kog je odgojio pastir, te simbol žrtvene poniznosti. Janjetu se utroba vadi istovremeno dok se Edipa osljepljuje.

Ostaje nejasnim zašto on ne osljepljuje sam sebe, već mu nad glavom maše mesar. Dakle, Sofoklova tužaljka hora i Edipa zamijenjena je tupim udarcima mesarskog malja, što uz Eruption nemilosrdno ukazuje na suštinsku ironiju Edipove istrage o uzročniku zla u Tebi.

Nasilje i stihovi muzičkih numera u toku predstave imaju zajedničku notu ekscesivnosti, ali predstavu bi radi cjelovitosti svjetonazora trebalo odvesti u jednom ili u drugom pravcu, a kako bi se izrekao jasniji stav o na početku pomenutoj bolesti društva. Jokastino pozivanje na stid se u predstavi ističe sukladno ideji kolektivne pouke mita, ali samoprogon i žrtvovanje krivca nisu do kraja razrađeni. Pouka se neodlučno klati između kobne nasilnosti i podrugljivosti. Car Edip u režiji Diega de Bree ostavlja publiku, nas edipe, da slijepi lutamo u disko ritmu – što i nije po svačijem smislu za crni humor.

Sofoklo, CAR EDIP

koprodukcija: Narodno pozorište Sarajevo i Scena MESS

premijera: 14. 1. 2022. godine

adaptacija, režija i scenografija: Diego de Brea

prevod:Bratoljub Klaić

dramaturgija: Džejna Hodžić
kostimografija: Blagoj Micevski
dizajner svjetla: Moamer Šaković
majstor tona: Danko Bevanda

suflerka: Esmeralda Abdijević

LICA: EDIP, vladar tebanski – DINO BAJROVIĆ; JOKASTA, žena njegova – MEDIHA MUSLIOVIĆ; KREONT, brat Jokastin, PASTIR – DAMIR ČOBO; TIRESIJA, prorok – IZUDIN BAJROVIĆ; SVEĆENIK, ZBOROVOĐA, PASTIR – DAMIR MAŠIĆ; GLASNIK – EMIR FEJZIĆ

Autor fotografija: Velija Hasanbegović  (Fotografije preuzete uz dozvolu marketing službe NPS.)